1934లో వార్ధాలో హెడ్గేవార్‌తో మహాత్మా గాంధీ... ఏం సంభాషించుకున్నారంటే

 

 

అక్టోబర్ 2, భారత దేశం గాంధీ జయంతిని జరుపుకుంటాం. అదే ప్రపంచ దేశాలు కూడా ఈ రోజును ‘‘అంతర్జాతీయ అహింసా దినోత్సవం’’ గా పాటిస్తారు. ముఖ్యంగా, అక్టోబర్ 2వ తేదీ మరొక స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడు మరియు భారతదేశపు రెండవ ప్రధానమంత్రి అయిన లాల్ బహదూర్ శాస్త్రి జయంతి కూడా.

ఉన్నతమైన జాతీయ ఆశయం కోసం భారత ఉపఖండం అంతటా ఉన్న విభిన్న సామాజిక-సాంస్కృతిక, రాజకీయ, మేధో, తాత్విక మరియు ఆర్థిక గుర్తింపులను ఏకీకృతం చేయడానికి భారత స్వాతంత్ర్య పోరాటం ఒక అద్భుతమైన అవకాశంగా నిలిచింది.స్వాతంత్ర్య పోరాటం అనేది అనేక స్వాతంత్ర్య సమరయోధులకు మరియు సంస్థలకు తమ ఆలోచనలను పంచుకోవడానికి, స్వాతంత్ర్యాన్ని మరియు స్వాతంత్ర్యానంతర భారతదేశాన్ని ఊహించుకోవడానికి ఒక వేదికగా నిలిచింది. అహింస, సాయుధ పోరాటం, సాంస్కృతిక చైతన్యం, సామాజిక ఉన్నతి మొదలైనవి భారత స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించడానికి మహనీయులు ఉపయోగించిన కొన్ని పద్ధతులు.

 

బహుభాషా, బహుళ సాంస్కృతిక దేశమైన భారతదేశంలో, జాతీయవాద స్ఫూర్తి, ఉత్సాహంతో కూడిన ప్రాంతీయ భాషలలోని అనేక రకాల సాహిత్య రచనలు ప్రతిధ్వనించి, లక్షలాది మంది భారతీయులను ఏకం చేసి, వీధుల్లోకి తీసుకువచ్చాయి.

 

స్వాతంత్ర్య ఉద్యమానికి ఏదో ఒక విధంగా నాయకత్వం వహించిన మహనీయుల మధ్య చారిత్రాత్మకమైన సంభాషణలు జరిగాయి; ఇవి భారతదేశాన్ని ఒక సజీవ సామాజిక-సాంస్కృతిక వ్యవస్థగా అర్థం చేసుకునే వారి పరిజ్ఞానాన్ని మరింత సమృద్ధం చేశాయి. అటువంటి సంభాషణలలో ఒకటి 1934లో మహాత్మా గాంధీకి మరియు రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ వ్యవస్థాపకుడు, దాని ప్రథమ సరసంఘచాలక్ అయిన డాక్టర్ కేశవ్ బలిరామ్ హెడ్గేవార్‌కు మధ్య జరిగింది.

 

రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ సంఘ్ (RSS) 1925లో విజయదశమి రోజున డాక్టర్ కేశవ్ బలిరామ్ హెడ్గేవార్‌చే స్థాపించబడింది; ప్రపంచవ్యాప్తంగా ఉన్న లక్షలాది మంది స్వయంసేవకులు ఆయనను గౌరవపూర్వకంగా 'డాక్టర్జీ' అని పిలుస్తారు. సమాజానికి మరియు దేశానికి సేవ చేయడానికి ఎల్లప్పుడూ సిద్ధంగా ఉండే ఒక క్రమశిక్షణ కలిగిన స్వచ్ఛంద కార్యకర్తల సమూహాన్ని రూపొందించడంపై డాక్టర్ హెడ్గేవార్ ప్రత్యేక దృష్టి సారించారు; తద్వారా భారత్ తన 'విశ్వగురువు' లక్ష్యాన్ని సాధించేలా చేయడం ఆయన ఉద్దేశ్యం.

సంఘ్ స్థాపన జరిగిన 9 సంవత్సరాల తర్వాత అంటే 1934, డిసెంబర్ 25 న గాంధీజీ ఆర్ఎస్ఎస్ వార్ధా జిల్లా శిబిరాన్ని సందర్శించారు. ఆ తర్వాత డాక్టర్జీ (హెడ్గేవార్) తో సంభాషించారు. దేశం కోసం ఒక బృహత్తర సామాజిక-రాజకీయ లక్ష్యాన్ని ఆకాంక్షించిన ఆ ఇద్దరు జాతీయవాద దిగ్గజాల మధ్య జరిగిన బహుశా ఒక అరుదైన, విశిష్టమైన మరియు నిర్మాణాత్మకమైన సమావేశం.బ్రిటిష్ వారి నుండి భారతదేశానికి రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం సాధించేందుకు మహాత్మా గాంధీ సత్యం మరియు అహింసలను మార్గాలుగా ఎంచుకోగా, ప్రజలలో హిందూ సాంస్కృతిక అస్తిత్వాన్ని పెంపొందించడం ద్వారా సామాజిక-సాంస్కృతిక స్థాయిలో జాతీయ పునర్నిర్మాణం మరియు పరివర్తన అవసరమని డాక్టర్ హెడ్గేవార్ గుర్తించారు.

 

వార్ధా ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ శిబిరానికి సంబంధించిన ఏర్పాట్లు మరియు దాని ప్రారంభాన్ని గమనించిన తర్వాత, తాను బస చేస్తున్న సమీపంలోని సేవాగ్రామ్ ఆశ్రమం నుండి గాంధీజీ ఆసక్తితో వార్ధా శిబిరంలోకి అడుగుపెట్టారు. వార్ధా శిబిరంలో గాంధీజీకి అప్పాజీ జోషి మార్గదర్శకత్వం వహించారు.వార్ధా శిబిరాన్ని ప్రారంభించడంలో నిర్వాహకులు మరియు స్వయంసేవకులు చూపిన సూక్ష్మ స్థాయి ప్రణాళికాబద్ధతను, చేసిన కృషిని చూసి గాంధీజీ ఎంతో సంతోషించారు. స్వయంసేవకులతో సంభాషించిన తర్వాత గాంధీజీని మరింత ఆశ్చర్యపరిచిన విషయం ఏమిటంటే, ఆ శిబిరంలో అంటరానితనం, కులపరమైన వివక్ష లేదా ఇతరత్రా ఎలాంటి వివక్షాపూరిత ఆచారాలూ అస్సలు కనిపించకపోవడం.ఒక స్వయంసేవక్ గాంధీతో ఇలా అన్నారు: "సంఘంలో బ్రాహ్మణ, మరాఠా, అస్పృశ్యులు వంటి భేదభావాలు ఏవీ లేవు. నిజానికి, మా స్వయంసేవక్ సోదరులలో చాలామంది ఏ కులానికి చెందినవారో మాకు తెలియదు, అలా తెలుసుకోవాలనే ఆసక్తి కూడా మాకు లేదు. మేమందరం హిందువులమన్న విషయమే మాకు చాలు."గాంధీ అప్పాజీ వైపు తిరిగి ఇలా అడిగారు: "మన సమాజం నుండి అస్పృశ్యత అనే దురాచారాన్ని తొలగించడం దాదాపు అసాధ్యం అనిపిస్తుంది. మరి సంఘ్‌లో ఇది ఎలా సాధ్యమైంది?"

 

అప్పాజీ జోషి ఇలా సమాధానమిచ్చారు: "అన్ని వర్గాల హిందువులలోని అంతర్గత ఏకత్వాన్ని నొక్కిచెప్పడం ద్వారానే హెచ్చుతగ్గుల భావనలను, అస్పృశ్యతను రూపుమాపడం సాధ్యమవుతుంది. అప్పుడే కేవలం మాటలలోనే కాకుండా, వారి నిజాయితీతో కూడిన ప్రవర్తనలో కూడా సోదరభావం ప్రతిబింబిస్తుంది. ఈ ఘనత డాక్టర్ కేశవరావు హెడ్గేవార్‌కే దక్కుతుంది." అని అన్నారు.

 

ఆ తర్వాత, సంఘ సంప్రదాయం ప్రకారం ప్రార్థనా మందిరంలో సమావేశమైన స్వయంసేవకులతో కలిసి గాంధీజీ కూడా భగవా ధ్వజానికి (కాషాయ జెండాకు) నమస్కరించారు. అప్పాజీ గాంధీజీని వార్ధా శిబిరంలోని ఇతర ప్రాంతాలకు తీసుకువెళుతుండగా, గాంధీజీ ఒక చిత్రపటాన్ని గమనించి దాని గురించి ఇలా అడిగారు: "ఇది ఎవరి చిత్రపటం?"ఆ చిత్రం డాక్టర్ హెడ్గేవార్‌ది అని అప్పాజీ చెప్పారు.

 

గాంధీ ఇలా అడిగారు: "అస్పృశ్యత గురించి మనం మాట్లాడుకుంటున్నప్పుడు మీరు ప్రస్తావించిన డాక్టర్ కేశవరావు హెడ్గేవార్ ఆయనేనా? సంఘంతో ఆయనకు ఉన్న సంబంధం ఏమిటి?"

 

"ఆయనే సంఘం అధిపతి. మేము ఆయన్ని 'సర్ సంఘచాలక్' అని పిలుస్తాము. సంఘం కార్యకలాపాలన్నీ ఆయన మార్గదర్శకత్వంలోనే సాగుతాయి. ఆయనే ఈ సంఘాన్ని స్థాపించారు," అని అప్పాజీ సమాధానమిచ్చారు.గాంధీజీ ఆసక్తితో అప్పాజీని ఇలా అడిగారు: "డాక్టర్ హెడ్గేవార్‌ను కలవడం సాధ్యమవుతుందా? వీలైతే, సంఘం గురించి ఆయన మాటల్లోనే నేరుగా తెలుసుకోవాలని ఉంది."

డాక్టర్ హెడ్గేవార్ అప్పటికి వార్ధా శిబిరంలో అందుబాటులో లేకపోవడంతో, మరుసటి రోజు వారిద్దరి మధ్య సమావేశం జరిగింది. ఆ సందర్భంగా ఆ ఇద్దరు మహనీయుల మధ్య జరిగిన చర్చ, విభిన్నమైన ఆలోచనలు, దృక్పథాలు మరియు ఆచరణలను అంగీకరించే, అలాగే అవి కలిసి మెలసి ఉండే భారతీయ సంస్కృతిలోని గొప్పతనాన్ని ప్రతిబింబించింది.

 

 

చర్చలు ప్రారంభం కాగానే, గాంధీజీ వెంటనే స్పందించి, అంతకుముందు రోజు వార్ధా శిబిరంలో తాను గమనించిన అంశాల గురించి డాక్టర్ హెడ్గేవార్‌ను ఇలా అడిగారు: "డాక్టర్ జీ, మీ సంస్థ ఎంతో ప్రశంసనీయమైనది. మీరు చాలా ఏళ్లపాటు కాంగ్రెస్ కార్యకర్తగా పనిచేశారన్న విషయం నాకు తెలుసు. అలాంటప్పుడు, కాంగ్రెస్ వంటి ఒక ప్రముఖ సంస్థ ఆధ్వర్యంలోనే అటువంటి స్వచ్ఛంద కార్యకర్తల బృందాన్ని మీరు ఎందుకు ఏర్పాటు చేయలేదు? ఒక ప్రత్యేక సంస్థను ఎందుకు స్థాపించారు?"డాక్టర్జీ సూటిగా ఇలా సమాధానమిచ్చారు: "నేను కాంగ్రెస్‌లో పనిచేశానన్నది వాస్తవమే. 1920 నాటి కాంగ్రెస్ సమావేశం సమయంలో, నా మిత్రుడు డాక్టర్ పరాంజపే 'స్వయంసేవక్ దళ్' అధ్యక్షుడిగా ఉన్నప్పుడు నేను దానికి కార్యదర్శిగా కూడా వ్యవహరించాను. ఆ తర్వాత, కాంగ్రెస్ లోపలే అటువంటి స్వచ్ఛంద కార్యకర్తల బృందాన్ని (వాలంటీర్ క్యాడర్) రూపొందించడానికి మేమిద్దరం ప్రయత్నించాము. కానీ మా ప్రయత్నాలు ఫలించలేదు. అందుకే ఈ స్వతంత్ర ప్రయత్నం."కాంగ్రెస్‌లో డాక్టర్జీ ఎదుర్కొన్న ఆర్థిక ఇబ్బందులేవైనా ఉన్నాయేమోనని సందేహించిన గాంధీజీ ఇలా అడిగారు: "మీ ప్రయత్నం ఎందుకు విఫలమైంది? ఆర్థిక సహాయం లేకపోవడం వల్లనా?" దానికి డాక్టర్జీ ఇలా సమాధానమిచ్చారు: "కాదు, కాదు! నిధుల కొరత ఏమీ లేదు. డబ్బు ఎంతో సహాయపడుతుందన్నది నిజమే, కానీ కేవలం డబ్బుతోనే అన్నీ సాధించలేము. మాకు ఎదురైన సమస్య డబ్బుకు సంబంధించినది కాదు, దృక్పథాలకు సంబంధించినది."

 

 

గాంధీ డాక్టర్జీని సందేహంతో ఇలా అడిగారు: "కాంగ్రెస్‌లో ఉదాత్త హృదయం కలిగిన వారు అప్పుడు లేరని గానీ, లేదా ఇప్పుడు లేరని గానీ మీ అభిప్రాయమా?"కాంగ్రెస్‌లో అంకితభావం కలిగిన అటువంటి కార్యకర్తల బృందాన్ని (cadre) రూపొందించడంలో తాను ఎదుర్కొన్న సవాళ్ల గురించి డాక్టర్జీ వివరంగా చెప్పారు. ఆయన ఇలా అన్నారు: "కాంగ్రెస్‌లో మంచి ఉద్దేశాలు కలిగిన వ్యక్తులు చాలామంది ఉన్నారు. అసలు సమస్య కొన్ని ప్రాథమిక దృక్పథాలకు సంబంధించినది. కాంగ్రెస్ ప్రధానంగా ఒక రాజకీయ లక్ష్యాన్ని సాధించే ఉద్దేశంతోనే ఏర్పడింది. దాని కార్యక్రమాలు కూడా అందుకు అనుగుణంగానే రూపొందించబడ్డాయి, కాబట్టి ఆ కార్యక్రమాలను నిర్వహించడానికి స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు అవసరం."అందువల్ల, సమావేశాలు మరియు సదస్సుల సమయంలో కుర్చీలు, బల్లలను అమర్చే వేతనం లేని సేవకులుగానే వాలంటీర్లను చూడటం కాంగ్రెస్ నాయకులకు అలవాటుగా మారింది. బయటి నుండి ఎటువంటి ప్రేరణ కోసం ఎదురుచూడకుండా, స్వచ్ఛందంగా దేశానికి సేవ చేయడానికి ఉత్సాహపడే అంకితభావం కలిగిన స్వయంసేవకుల భారీ మరియు క్రమశిక్షణతో కూడిన సమూహం ఉన్నప్పుడే దేశ సమస్యలను సమర్థవంతంగా పరిష్కరించగలమని కాంగ్రెస్ భావిస్తున్నట్లు కనిపించడం లేదు. అని అన్నారు.

 

మునుపటి రోజు వార్ధా శిబిరంలోని పలువురు స్వయంసేవకులతో సంభాషించిన తర్వాత, గాంధీ డాక్టర్జీని ఇలా అడిగారు: "స్వయంసేవకుడు అంటే మీ దృష్టిలో అసలు భావన ఏమిటి?" అప్పుడు డాక్టర్జీ సమాధానమిస్తూ నిస్వార్థపరుడు మరియు అంకితభావం కలిగిన స్వచ్ఛంద కార్యకర్తకు ఆదర్శప్రాయమైన 'స్వయంసేవక్' భావన గురించి డాక్టర్జీ ఇలా వివరించారు: "దేశ సర్వతోముఖాభివృద్ధి కోసం ప్రేమతో తన ప్రాణాలను సైతం అర్పించేవాడే స్వయంసేవక్." అని బదులిచ్చారు. అటువంటి స్వయంసేవకులను తయారు చేసి తీర్చిదిద్దడమే సంఘం యొక్క లక్ష్యం. సంఘంలో స్వయంసేవకుడికి, నాయకుడికి మధ్య ఎటువంటి భేదం లేదు. మనమందరం స్వయంసేవకులమే, కాబట్టి సమానులం. మనం అందరినీ సమానంగా ప్రేమిస్తాం మరియు గౌరవిస్తాం.హోదాపరమైన వ్యత్యాసాలకు మేము ఏమాత్రం తావునివ్వము. బయటి సహాయం, ధనం లేదా ప్రచారం ఏదీ లేకుండానే, ఇంత తక్కువ కాలంలో సంఘం సాధించిన అద్భుతమైన వృద్ధికి అసలు రహస్యం ఇదే. అని చెప్పారు.

 

స్వయంసేవక్' అనే భావన గురించి వినగానే, గాంధీజీ సంభాషణను ఇలా కొనసాగించారు: "నాకు నిజంగా చాలా సంతోషంగా ఉంది. మీ కృషి విజయవంతం కావడం వల్ల దేశానికి తప్పక మేలు జరుగుతుంది. వార్ధా జిల్లాలో సంఘానికి లభించిన విస్తృతమైన ఆదరణ గురించి నేను విన్నాను. … ఇంతటి భారీ సంస్థకు అయ్యే ఖర్చులను మీరు ఎలా భరిస్తున్నారు?"ఈ సందర్భంలో, సంఘం యొక్క ఆర్థిక అవసరాలను తీర్చడానికి నిస్వార్థ సహకారం అందించే అత్యుత్తమ విధానాన్ని డాక్టర్జీ వివరించారు. "స్వయంసేవకులే స్వయంగా ఆ భారాన్ని మోస్తూ, తమ వంతు సహకారాన్ని 'గురుదక్షిణ' రూపంలో సమర్పించుకుంటారు" అని డాక్టర్జీ పేర్కొన్నారు.

 

ఆర్.ఎస్.ఎస్. (RSS)లో ఒక సంప్రదాయం ఉంది; దీని ప్రకారం, స్వయంసేవకులు ఏటా గురు పౌర్ణమి అనే పవిత్ర సందర్భంలో తమ సంపాదనలో కొంత భాగాన్ని స్వచ్ఛందంగా 'గురుదక్షిణ'గా సమర్పిస్తారు. గురుదక్షిణ అనేది భారతదేశపు ప్రాచీన వైదిక ఆచారం; అలాగే ఇది హిందూ, బౌద్ధ, జైన మరియు సిక్కు మతాలలో గురువు పట్ల కృతజ్ఞతను చాటుతూ, వారికి స్వచ్ఛందంగా గౌరవప్రదమైన కానుక లేదా దానాన్ని సమర్పించే ఒక ఆధ్యాత్మిక సంప్రదాయం.ముఖ్యంగా, ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌ (RSS)లో స్వయంసేవకులు 'భగవా ధ్వజ్' (కాషాయ జెండా)ను తమ గురువుగా భావించి, దానికి నమస్కరించిన అనంతరం తమ 'దక్షిణ'ను సమర్పిస్తారు. నీలి ఆకాశం కింద రెపరెపలాడే ఈ భగవా ధ్వజ్ గొప్ప చారిత్రక నేపథ్యాన్ని మరియు ధర్మానికి సంబంధించిన శాశ్వతమైన ఆదర్శవంతమైన బోధనలను కలిగి ఉండి, మనకు ఎంతో స్ఫూర్తినిస్తుంది.

 

సంఘ్ కార్యకలాపాలలో డాక్టర్జీకి ఉన్న గాఢమైన నిమగ్నతను చూసి ఆశ్చర్యపోయిన గాంధీజీ, "మీ సమయమంతా ఈ పనికే వెచ్చించబడుతున్నట్లు కనిపిస్తోంది. మరి మీ వైద్య వృత్తిని ఎలా కొనసాగిస్తున్నారు?" అని అడిగారు; దానికి డాక్టర్జీ, తాను వైద్య వృత్తిని కేవలం ఒక వృత్తిగా స్వీకరించలేదని సమాధానమిచ్చారు.

 

ఆ సమాధానానికి ఆశ్చర్యపోయిన గాంధీజీ, డాక్టర్జీ తన కుటుంబాన్ని ఎలా పోషించుకుంటున్నారో అని అడిగారు: "అయితే, మీరు మీ కుటుంబాన్ని ఎలా పోషించుకుంటున్నారు?"

 

డాక్టర్జీకి వివాహం కాలేదని తెలుసుకున్న గాంధీజీ ఆశ్చర్యపోయారు, ఆపై ఇలా అన్నారు: "అన్నమాట నిజమేనా – మీకు పెళ్లి కాలేదా! చాలా మంచిది. ఇంత తక్కువ కాలంలో మీరు సాధించిన అద్భుతమైన విజయానికి కారణం ఇదేనన్నమాట! డాక్టర్జీ, మీ వ్యక్తిత్వం మరియు చిత్తశుద్ధితో మీరు కచ్చితంగా విజయం సాధిస్తారనడంలో సందేహం లేదు."

 

మహాత్మా గాంధీ వార్ధా ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ శిబిరాన్ని చారిత్రాత్మకంగా సందర్శించడం, సంఘ్ తాత్విక పరిణామం, దాని నిస్వార్థ సేవా సంప్రదాయం, దేశ దార్శనికత గురించి డాక్టర్‌జీతో జరిపిన సవివరమైన చర్చ వంటి అంశాలు భారతదేశ సామాజిక, సాంస్కృతిక, రాజకీయ సంభాషణల నుండి విస్తృతంగా నీరుగార్చబడ్డాయి, నిర్లక్ష్యం చేయబడ్డాయి మరియు దూరంగా ఉంచబడ్డాయి.భారతదేశం విశ్వగురువుగా తన ప్రయాణాన్ని ప్రారంభిస్తున్న తరుణంలో, రాజకీయ, సామాజిక అవరోధాలకు అతీతంగా ప్రజలు విచక్షణతో ఆలోచించేందుకు వీలుగా సమాజంలో నిర్మాణాత్మక చర్చ, విమర్శనాత్మక ఆలోచనల ఆవశ్యకత ఎంతగానో ఉంది. అందువల్ల, ఆజాదీ కా అమృత్ మహోత్సవ్ ద్వారా భారత స్వాతంత్ర్య 75 ఏళ్లను జరుపుకోవడం, భారత్‌ను దాని 'కీర్తి శిఖరాలకు' తీసుకువెళ్లే దిశగా ఒక దేశంగా మనం ముందుకు దూసుకెళ్లడానికి ప్రేరణగా నిలవాలి.

 

- source - organiser