గ్రామాలను స్వయం సమృద్ధ గ్రామాల లక్ష్యం వైపు నడిపించిన నానాజీ దేశ్ ముఖ్

 

 

 

చండికాదాస్ అమృతరావు దేశ్‌ముఖ్.. క్లుప్తంగా చెప్పాలంటే నానాజీ దేశ్ ముఖ్. పరిచయం అక్కర్లేని వ్యక్తి. మధ్య భారతదేశంలోని ఆర్థికంగా వెనుకబడిన ప్రాంతాలలో వందలాది గ్రామాలను సంస్కరించడానికి ఓర్పుతో కృషి చేసిన, అలాగే లక్షలాది మందిని తీవ్ర పేదరికం నుండి కాపాడిన సామాజిక కార్యకర్త ఆయన. దోపిడీతత్వంతో కూడిన పెట్టుబడిదారీ విధానం మరియు మొండి పట్టుదల గల కమ్యూనిజం మధ్య ప్రపంచం చీలిపోయి ఉన్న తరుణంలో, ఒక స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన ప్రత్యామ్నాయ ఆర్థిక విధానాన్ని ప్రపంచానికి అందించిన ఆర్థికవేత్త ఆయన.

 

ఒక మేధావిగా, నానాజీ భారతదేశంలో మొట్టమొదటి గ్రామీణ విశ్వవిద్యాలయాన్ని ప్రారంభించారు.గొడవలే లేని గ్రామాలను స్థాపించాలని,దీని ద్వారా సంఘర్షణ రహిత సమాజానికి మార్గదర్శకత్వం వహించి, గ్రామస్థులను వారి అభివృద్ధిలో భాగస్వాములను చేశారు. స్వతంత్ర భారతదేశంలో రెండేళ్లపాటు సాగిన నియంతృత్వ పాలన అనంతరం ప్రజాస్వామ్య పునరుద్ధరణకు దారితీసిన అతిపెద్ద ప్రజాస్వామ్య అనుకూల ఉద్యమాలలో ఒకదానిని రూపొందించిన రాజకీయ కార్యకర్త ఆయన. ఆయన పదునైన మేధస్సు మరియు అసాధారణమైన వ్యవస్థీకరణ నైపుణ్యం భారత రాజకీయాలపై చెరగని ముద్ర వేశాయి.

 

1916 అక్టోబర్ 11న పర్భనీ జిల్లాలోని కడోలి అనే చిన్న పట్టణంలో ఒక సాధారణ మహారాష్ట్ర కుటుంబంలో జన్మించిన నానాజీకి, తన చదువుకు సంబంధించిన ఫీజులు మరియు పుస్తకాల ఖర్చుల కోసం డబ్బు పెద్దగా ఉండేది కాదు. కానీ, జ్ఞానార్జన పట్ల ఆయనకు ఉన్న తీవ్రమైన తపన కారణంగా, తన లక్ష్యాన్ని సాధించేందుకు అవసరమైన డబ్బును సమకూర్చుకోవడానికి కూరగాయల విక్రేతగా పనిచేయడానికి కూడా ఆయన వెనుకాడలేదు.లోకమాన్య తిలక్ నానాజీకి ఆదర్శప్రాయులు. ఆయన సామాజిక సేవా కార్యక్రమాల పట్ల ఎంతో ఆసక్తిని కనబరిచేవారు. నానాజీ కుటుంబానికి డాక్టర్ హెడ్గేవార్‌తో సన్నిహిత సంబంధాలు ఉండేవి; ఆయన తరచుగా నానాజీ ఇంటికి వచ్చేవారు. నానాజీలో ఉన్న అపారమైన అంతర్గత సామర్థ్యాన్ని గుర్తించిన డాక్టర్ హెడ్గేవార్, ఆయనను ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ (RSS) శాఖలకు హాజరయ్యేలా ప్రోత్సహించారు.

 

నానాజీ ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌లో చేరి, తన జీవితమంతా దేశ సేవకే అంకితం చేశారు. ఆయన ప్రచారక్‌గా ఉత్తరప్రదేశ్‌కు వెళ్లారు; అక్కడ గోరఖ్‌పూర్‌లో ఉంటూ, తూర్పు ఉత్తరప్రదేశ్‌లో సంఘ్ భావజాలాన్ని ప్రచారం చేయడానికి ఎంతో శ్రమను, కష్టాలను ఎదుర్కొన్నారు. రోజువారీ ఖర్చులను భరించడానికి కూడా సంఘ్ వద్ద నిధులు లేని పరిస్థితుల్లో, ఆ పనిని నిర్వహించడం ఏమాత్రం సులభం కాదు.అక్కడ వరుసగా మూడు రోజుల కంటే ఎక్కువ కాలం బస చేయడానికి అనుమతి లేకపోవడంతో, ఆయన ఒక ధర్మశాల నుండి మరొక ధర్మశాలకు మారుతూ ఉండాల్సి వచ్చేది. చివరికి, బాబా రాఘవదాస్ ఆయనకు ఆశ్రయం కల్పించారు; అందుకు ప్రతిఫలంగా ఆయన బాబాకు భోజనం వండిపెట్టేవారు. కేవలం మూడేళ్ల స్వల్ప వ్యవధిలోనే ఆయన కృషి ఫలించి, గోరఖ్‌పూర్ మరియు దాని పరిసర ప్రాంతాలలో దాదాపు 250 సంఘ శాఖలు ఏర్పాటయ్యాయి.

 

1947లో, 'రాష్ట్రధర్మ' మరియు 'పాంచజన్య' అనే రెండు పత్రికలను, అలాగే 'స్వదేశ్' అనే వార్తాపత్రికను ప్రారంభించాలని ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ (RSS) నిర్ణయించింది. ఈ బాధ్యత కోసం శ్రీ అటల్ బిహారీ వాజ్‌పేయికి సంపాదకత్వ బాధ్యతను అప్పగించారు; శ్రీ దీనదయాళ్‌జీని మార్గదర్శకుడిగానూ, నానాజీని మేనేజింగ్ డైరెక్టర్‌గానూ నియమించారు.ప్రచురణలను వెలువరించడానికి సంస్థకు డబ్బు కొరత ఏర్పడటంతో అది ఒక సవాలుతో కూడిన పనిగా మారింది. అయినప్పటికీ, అది వారి ఉత్సాహాన్ని ఏమాత్రం తగ్గించలేదు, మరియు ఈ ప్రచురణలు ప్రజాదరణ, గుర్తింపు పొందాయి.మహాత్మా గాంధీ హత్య నేపథ్యంలో ఆర్‌ఎస్‌ఎస్‌పై నిషేధం విధించబడింది. దీనివల్ల ఆ సంస్థకు చెందిన పత్రికలు, వార్తాపత్రికల ప్రచురణ పూర్తిగా నిలిచిపోయింది. నిషేధాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకుని ఒక భిన్నమైన వ్యూహాన్ని అనుసరించారు; ఆ రోజుల్లో ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ చేపట్టిన రహస్య ప్రచురణ కార్యకలాపాల వెనుక నానాజీ కీలక పాత్ర పోషించారు.

 

నిషేధం ఎత్తివేసి ఒక రాజకీయ సంస్థను ఏర్పాటు చేయాలని నిర్ణయించినప్పుడు, 'జనసంఘ్' ఆవిర్భవించింది. ఉత్తరప్రదేశ్‌లో భారతీయ జనసంఘ్ బాధ్యతలను పార్టీ కార్యదర్శిగా స్వీకరించవలసిందిగా శ్రీ గురూజీ నానాజీని కోరారు. అంతకుముందు ఉత్తరప్రదేశ్‌లో ఆర్‌ఎస్‌ఎస్ ప్రచారక్‌గా పనిచేసిన నానాజీకి ఉన్న అనుభవం, క్షేత్రస్థాయిలో జనసంఘ్‌ను వ్యవస్థీకరించడంలో ఎంతో దోహదపడింది.1957 నాటికి, ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ప్రతి జిల్లాలోనూ BJS తన శాఖలను ఏర్పాటు చేసుకుంది;

 

రాష్ట్రమంతటా విస్తృతంగా పర్యటించిన నానాజీకే దీనికి సంబంధించిన ఘనత దక్కుతుంది.

వినోబా భావే ప్రారంభించిన భూదాన్ ఉద్యమంలో నానాజీ చురుకుగా పాల్గొన్నారు. వినోబాతో రెండు నెలల పాటు గడపడం ద్వారా, ఆ ఉద్యమ విజయం మరియు దానికున్న ఆదరణ చూసి ఆయన ఎంతో స్ఫూర్తి పొందారు. జయప్రకాశ్ నారాయణ్ "సంపూర్ణ విప్లవం" (Total Revolution) పిలుపునిచ్చినప్పుడు, ఆయన ఆ ఉద్యమానికి సంపూర్ణ మద్దతు ప్రకటించారు.జనతా పార్టీ ఆవిర్భావంలో నానాజీ కీలక పాత్ర పోషించారు. కాంగ్రెస్ పార్టీని ఓడించి జనతా పార్టీ ఘనవిజయం సాధించగా, నానాజీ ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని బలరాంపూర్ పార్లమెంటరీ నియోజకవర్గం నుండి ఎన్నికయ్యారు. అప్పటి ప్రధాన మంత్రి శ్రీ మొరార్జీ దేశాయ్ ఆయనకు మంత్రి పదవిని ఆఫర్ చేసినప్పుడు, ఆయన సున్నితంగా దాన్ని తిరస్కరించారు.ఆయనకు రాజకీయాలు ఎప్పుడూ ఒక వృత్తిగా కాకుండా, ఒక లక్ష్యంగా ఉండేవి. పరిస్థితులు ఎలా ఉన్నా రాజకీయాలకు లేదా పదవికి అతుక్కుని ఉండే రకం ఆయన కాదు. జయప్రకాష్ నారాయణ్ సమక్షంలో స్వచ్ఛందంగా రాజకీయాల నుండి తప్పుకుంటున్నట్లు ప్రకటించిన ఆయన, ఆ తర్వాత వెనక్కి తిరిగి చూడలేదు.

 

 

1977లో, "గ్రామ స్వరాజ్" భావన ఆధారంగా స్వయం-సమృద్ధ అభివృద్ధి నమూనాకు ఒక ఆదర్శరూపాన్ని రూపొందించే లక్ష్యంతో ఆయన మధ్యప్రదేశ్‌లోని ఒక మారుమూల గ్రామం అయిన చిత్రకూట్‌కు వెళ్లారు. అభివృద్ధి కోసం ప్రభుత్వంపై కాకుండా పౌర సమాజంపై ఆధారపడే ఒక నమూనా అప్పుడు మొట్టమొదటిసారిగా ఆవిష్కృతమైంది."మీ సమస్యలను పరిష్కరించడానికి ప్రభుత్వం కోసం వేచి చూడకండి; మన సమస్యలకు మనమే పరిష్కారాలను కనుగొనాలి" అని నానాజీ ప్రజలకు చెబుతుండేవారు. ప్రస్తుతం "చిత్రకూట్ ప్రాజెక్ట్"గా విస్తృతంగా పిలువబడుతున్న పరిధిలోకి వచ్చే వందలాది గ్రామాలు, బయో-ఎనర్జీ మరియు సౌరశక్తి ప్లాంట్ల ద్వారా తమకు అవసరమైన విద్యుత్తును స్వయంగా ఉత్పత్తి చేసుకుంటున్నాయి.

 

ఎల్లప్పుడూ నీటి కొరతను ఎదుర్కొన్న ఆ గ్రామాల్లో, నేడు వర్షపు నీటి సేకరణ మరియు నీటి సంరక్షణకు సంబంధించిన అనేక పద్ధతులు అందుబాటులో ఉన్నాయి. సేంద్రీయ వ్యవసాయం ఒక జీవనశైలిగా మారింది మరియు రసాయన ఎరువుల వాడకం పూర్తిగా నిలిచిపోయింది. నాణ్యమైన ఉత్పత్తులను తయారు చేసే అనేక చిన్న తరహా పరిశ్రమలను మహిళలు నిర్వహిస్తున్నారు. నానాజీ భారతదేశపు మొట్టమొదటి గ్రామీణ విశ్వవిద్యాలయమైన 'చిత్రకూట్ గ్రామోదయ విశ్వవిద్యాలయం'ను చిత్రకూట్‌లో స్థాపించి, దానికి మొదటి ఛాన్సలర్‌గా వ్యవహరించారు.

 

ప్రభుత్వం నుండి చాలా తక్కువ మద్దతుతోనే ఇదంతా జరిగింది. గాంధేయ మరియు భారతీయ ఆర్థిక నమూనాలు మరీ ఆదర్శవాదంతో కూడినవని, ఆచరణ సాధ్యం కానివని భావించిన వారికి ఆయన ఒక సమాధానంగా నిలిచారు. సమగ్ర అభివృద్ధికి, అలాగే అభివృద్ధి ఫలాలు సమాజంలోని చివరి వ్యక్తికి కూడా చేరడానికి ఆయన ఒక నిదర్శనంగా ఉన్నారు.

 

సంఘర్షణ రహిత సమాజాన్ని నిర్మించాలన్నది నానాజీ ఆశయం. గ్రామీణ ప్రజల శక్తియుక్తులలో అధిక భాగం న్యాయపరమైన వివాదాలలోనే వృథా అవుతోందని, తద్వారా వారు పేదరికానికి మరియు దోపిడీకి గురవుతున్నారని ఆయన గుర్తించి ఆవేదన చెందారు.ప్రజలు తమలో తాము పోరాడుకుంటే, వారికి అభివృద్ధికి సమయం ఉండదు" అని ఆయన అన్నారు. ఏకాభిప్రాయం సాధించడం మరియు ప్రత్యామ్నాయ వివాద పరిష్కారం అనే ప్రాచీన భారతీయ సూత్రాలపై ఆధారపడిన, గ్రామస్థుల మధ్య వివాదాలు మరియు విభేదాలను పరిష్కరించడానికి 'వ్యాజ్య రహిత నమూనా' అనే పద్ధతిని ఆయన ప్రవేశపెట్టారు.భారత రాష్ట్రపతి డాక్టర్ ఏపీజే అబ్దుల్ కలాం చిత్రకూట్‌ను సందర్శించినప్పుడు, దీనిని చూసి ఆశ్చర్యపోయారు. తాను రూపొందించిన వ్యాజ్యరహిత వివాద పరిష్కార నమూనాని దేశానికి అందించినందుకు ఆయన నానాజీని అభినందించారు.

 

నానాజీ దేశ్ ముఖ్ ని అభినందిస్తూ.. అప్పటి రాష్ట్రపతి అబ్దుల్ కలాం మాట్లాడుతూ ‘‘చిత్రకూట్‌లో, నేను దీన్‌దయాళ్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్‌కు చెందిన నానాజీ దేశ్‌ముఖ్ మరియు వారి బృంద సభ్యులను కలిశాను. దీన్‌దయాళ్ రీసెర్చ్ ఇన్‌స్టిట్యూట్ అనేది భారతదేశానికి అత్యంత అనువైన గ్రామ అభివృద్ధి నమూనాను రూపొందించి, అమలు చేస్తున్న ఒక విశిష్టమైన సంస్థ. వివిధ అభివృద్ధి కార్యక్రమాలతో పాటు, ఈ సంస్థ సంఘర్షణ రహిత మరియు సమైక్య సమాజాన్ని పెంపొందించడంలో కూడా కృషి చేస్తోంది.ఈ నమూనాను దేశంలోని అనేక ప్రాంతాలలో సామాజిక సంస్థలు, న్యాయపరమైన సంస్థలు మరియు ప్రభుత్వం విస్తరించవచ్చని నేను భావిస్తున్నాను," అని కలాం అభిప్రాయపడ్డారు. ప్రజల అభ్యున్నతికి నానాజీ దేశ్‌ముఖ్ చూపిన అంకితభావాన్ని ప్రశంసిస్తూ, "చిత్రకూట్‌లో ఆ వృద్ధ నాయకుడు చేస్తున్న కృషి ఇతరులకు కళ్లు తెరిపించేలా ఉండాలి," అని కలాం అన్నారు.

 

జీవితకాల పరిశోధకుడైన నానాజీకి అనేక విశ్వవిద్యాలయాలు గౌరవ డి.లిట్. (D.Litt.) పట్టాలను ప్రదానం చేశాయి; ఆయన 1999లో భారతదేశపు రెండవ అత్యున్నత పౌర పురస్కారమైన 'పద్మ విభూషణ్'తోనూ, ఆ తర్వాత 2019లో 'భారత రత్న'తోనూ సత్కరించబడ్డారు. 2017లో ఆయన శతజయంతి సందర్భంగా విడుదల చేసిన తపాలా బిళ్ళపై ఆయన జీవన విధానం మరియు కృషికి సంబంధించిన సారాంశం ఇలా పేర్కొనబడింది: "సమాజంలో పరస్పర సహకార స్ఫూర్తి ద్వారానే గ్రామీణాభివృద్ధి సాధ్యమవుతుంది."అని వుంది.‘‘ఓం రాష్ట్రాయ స్వాహా’’ అన్న అత్యున్నత భావనకు నిలువుటద్దం నానాజీ. తన చివరి శ్వాస వరకు సమాజం మరియు దేశం కోసమే జీవించారు.

 

source : organiser